Onlangs bezocht Sulak Sivaraksa, de in Azië alom bekende Thais-boeddhistiese mensenrechtenaktivist, ons land ter gelegenheid van de "Wereldbeelden doen ertoe" – manifestatie. Deze manifestatie betrof 'een case studie in politiek-maatschappelijke transformatie naar duurzame ontwikkeling en een kultuur van vrede'. Hierbij introduceerde Sulak het 'Pak Moon River-projekt' en het 'Forum der Armen'. Het 'Forum der Armen' is een beweging, die als protest tegen het bouwen van een dam in de Pak Moon rivier, een nederzetting bij de dam heeft gebouwd en, gesteund door Sulak Sivaraksa, de belangen van de oorspronkelijke vissersgemeenschap maar ook van andere onderdrukte groepen verdedigt.

Sulak Sivaraksa is het voorbeeld van iemand die zijn leven in dienst stelt van de strijd tegen onrecht en onderdrukking. En hierbij negeert hij niet, zoals westerse links-aktivisten, de persoonlijke dimensie, maar legt hij juist tegelijkertijd nadruk op de verandering van innerlijke strukturen door het beoefenen van meditatie en ‘aandachtigheid'. Hij ziet deze twee polen van politiek en persoonlijk, als onlosmakelijk verbonden.

In een gesprek dat ik met Sulak had vroeg ik naar het verband tussen boeddhisme en politiek aktivisme. Sulak: ‘ Er zijn twee soorten boeddhisme, één met een hoofdletter B en één met een kleine letter. Aanhangers van traditionele boeddhistiese stromingen, zoals het theravada-boeddhisme zijn politiek konservatief, ze identificeren zich met de staat. Dit betekent in de wereld van vandaag dat ze ook de konsumentisme-houding hebben overgenomen. Monniken in Thailand geven zich steeds meer over aan luxe. Thailand als boeddhisties land geeft veel geld uit aan bewapening, terwijl het boeddhisme vreedzaamheid voorschrijft. Boeddhisten op Sri Lanka voeren oorlog met de Tamils.’

In zijn verhaal over de Pak Moon dam zegt Sulak dat de de levensstijl van het konsumentisme uitbuiting, onderdrukking en milieuvernietiging verbreidt. De globalisering van het neo-liberale kapitalisme versterkt dit. En de informatie-technologie verbreedt enkel de kloof tussen arm en rijk.

‘Boeddhisten met een grote B zijn enkel bezig met hun eigen pad naar de verlichting. Dat is egoïsties. Daarom kies ik voor het boeddhisme met een kleine b, het gaat om de wereld waarin je leeft. Om het niet-uitbuiten van jezelf en anderen. Het gaat om rust en konsentratie. De westerse kultuur was gebaseerd op het ‘ik denk dus ik ben’ van Descartes. Het konsumentisme heeft daarvan gemaakt ‘ik koop dus ik ben’. Het boeddhisme zegt: ‘ik adem dus ik ben’. Ik zie het konsumentisme als een demoniese filosofie, waarin gestreefd wordt naar geluk door het negeren van het lijden. Maar hoe kan ik gelukkig zijn als anderen voor me moeten zwoegen en afzien?

Door meditatie, diepe konsentratie op de ademhaling, kun je je bewustzijn verruimen en maak je ook kontakt met het lijden van anderen. Samatha-meditatie wil zeggen: stoppen, rusten en helen. Hierdoor opent zich de weg tot het ontwikkelen van mededogen, een niet-egoïsties begrijpen van elkaar. Het gaat erom het lijden te delen, dat wil niet zeggen het lijden te laten voortduren. Het is zaak de onderdrukker aan te pakken, maar niet met geweld.

Lijden komt voort uit behoeften, en behoeften worden ervaren door het 'ik'. Het 'ik' is echter een illusie, een mens bestaat enkel in zijn verbondenheid met anderen. Als de mensen niet meer zo zelfzuchtig zijn, zullen ze de natuur meer respekterenen, en ook de andere mensen. Dan kunnen ze samen in aktie komen.

Ik ga volgende week demonstreren bij de Chinese ambassade tegen de bezetting van Tibet. Er moet aktie gevoerd worden, anders verandert er niets. Maar dat moet wel gebeuren met mededogen voor de vijand. Geweld en haat horen bij de konsumentisme-filosofie, niet bij het boeddhisme.

Als je als geëngageerde boeddhisten je samen sterk voelt, moet je je maatschappelijke engagement niet beperken tot het helpen van de onderdrukten. Het is daarom belangrijk een basisbeweging op te bouwen. Dan kun je proberen de 'sila', de gedragsnorm, te veranderen. Het gaat erom je tegenstander te overtuigen, een mentaliteitsverandering te bewerken, op vreedzame manier.

Je moet er niet voor terugschrikken namen te noemen. Multinationals als Coca cola en McDonald moeten aangepakt worden bij hun reklamekampagnes waarin de hebzucht van de mensen wordt versterkt. Stap voor stap moet aktivisme toegroeien naar een radikale aanpak van het kwaad van het konsumentisme. Eerst moet je in eigen kring het bewustzijn doen groeien, zodat je dit ook naar buiten toe kan verwoorden. Dus binnen het maatschappelijk aktivisme is het belangrijk tegelijkertijd ook aan jezelf te werken, bv. door ademhalingstraining. Dat geeft de rust en het vertrouwen dat je nodig hebt in de strijd, en de ervaring van verbondenheid met de anderen.’

De verbondenheid die Sulak Sivaraksa voelt brengt hem ertoe bekendheid te komen geven aan het Forum der Armen en het Pak Moon River projekt. Het is een kwestie van het recht op zelf beschikking. Verzet tegen een situatie waarbij mensen uit hun dorp en levenssituatie worden verdreven vanwege de grote internationale ekonomiese belangen die op het spel staan. De bewoners van het Pak Moon dorp willen dat de dam verdwijnt en het water weer stroomt. Deze kleine gemeenschap is het centrum van een groeiende beweging voor de ontwikkeling van duurzame en rechtvaardige alternatieven. Er zijn bijvoorbeeld konnekties met Kud Chum, een dorp met een koöperatie voor biologiese rijstbouw, waar men onlangs begonnen is met de invoering van een eigen lokaal muntstelsel (volgens de LETS principes). Het Pak Moon River projekt moet ertoe leiden dat overheid en bedrijfsleven in hun plannen rekening gaan houden met kleinschalige plaatselijke ekonomieën.

Sulak Sivaraksa lanceerde de beweging ‘Alternatieven voor het konsumentisme’, die individuele verlichting enerzijds en solidariteit met armen en onderdrukten anderzijds verbindt. Sulak schrijft in zijn onlangs verschenen boek ‘Global healing': ‘een alternatief voor de huidige konsumptiekultuur moet gebaseerd zijn op besef van de invloed van de media, op vertrouwen in de eigen oorspronkelijke kultuur en op het inzicht dat de basis van konsumentisme hebzucht is. Dit veroorzaakt dat iemand te hard gaat werken, enkel maar geld wil, en kopen, kopen, kopen. Ik geloof dat dit kapitalistiese konsumentisme uiteindelijk zichzelf zal vernietigen, omdat het een morele legitimering mist. Maar daar moeten we niet op wachten. Veel mensen zijn bezig met spirituele ontwikkeling om de hersenspoeling door de media weerstand te kunnen bieden en met het zoeken naar alternatieven in kleinschalige projekten.’

SEARIN (South East Asia Rivers Network)

Dit artikel werd geschreven in 2002. Inmiddels is de Southeast Asia Rivers Network (SEARIN) die werd opgericht in maart 1999, de internationale dag van actie tegen afdammen van rivieren en voor water en leven, opgegaan in Living River Siam. Website anno 2009: http://www.livingriversiam.org/about_e.htm

Sulak Sivaraksa, Global Healing, essays and interviews on structural violence, social development and spiritual transformation. Uitg. Ruankaew Printing House, Bangkok 10700 Thailand