Euromarsen tegen bestaansonzekerheid, armoede en sociale uitsluiting

Opmerkingen over de geschiedenis van de Europese samenwerking. Van droom tot nachtmerrie

Europa, de geschaakte prinses

Eerder verschenen in de krant 'Sociaal Europa' van mei/juni 2007.

Het begint met een droom. Een droom van de beeldschone prinses Europa, dochter van koning Agenor en koningin Telephasse - in dat deel van het Middellandse Zeegebied dat nu Libanon is. In haar droom verschijnen twee vrouwen. Eén komt uit Azië, de andere uit het tegenovergelegen continent. Een van de vrouwen zegt: “Kom, ik breng je naar Zeus de oppergod.’ Als de prinses wakker is begrijpt ze niet wat de droom te betekenen heeft.
De volgende dag is Europa met haar vriendinnen aan het spelen. Dan verschijnt Zeus in de gedaante van een witte stier. Hij is verliefd op de prinses en heeft de gedaante van een stier aangenomen om haar te ontvoeren. Op zijn rug voert hij haar van het strand van Sidona naar Kreta. Daar maakt hij Europa tot zijn vrouw. Zeus en Europa krijgen drie zonen. De stier stijgt op naar de hemel waar hij nog steeds te bewonderen is als het sterrenbeeld Stier. Europa betreurt haar lot. Ze wordt getroost door Aphrodite, de godin van de liefde. "Huil maar niet. Je bent nu vrouw van Zeus en dit prachtige oord heeft hij bestemd als woonplaats voor jou en je nakomelingen. Omdat hij jou, zijn sterfelijke vrouw, zo bemint, wil hij je naam onsterfelijk maken. Het vreemde werelddeel waar hij je naartoe heeft gebracht, zal van nu af aan de naam Europa dragen." Zo kreeg het continent haar naam.

De Europese droom
De huidige Europese Unie begon na de Tweede Wereldoorlog ook met een droom. Een droom van eenheid, samenwerking, vrede en voorspoed. Voor de tweede maal had een wereldoorlog het continent in puin gelegd. Weer waren miljoenen mensen omgekomen, steden en dorpen verwoest en de economie lag plat. Beide wereldoorlogen waren in Europa ontbrand en hadden haar in as gelegd. Nu was het genoeg. In plaats van een continent van oorlog en strijd moest Europa een continent van vrede en voorspoed worden.
Er was eerder gedroomd van een verenigd Europa. Ook Caesar, Karel de Grote, Napoleon en Hitler hadden die ambitie. Maar deze keer zou het niet gaan via list en bedrog, ontvoering en verkrachting. Nu zou niet één volk of één macht de anderen onderwerpen. Nu zouden de Europese volkeren zich vrijwillig en vreedzaam aaneensluiten.
Er speelden niet alleen maar idealistische motieven. Er was ook sprake van welbegrepen eigenbelang. In beide wereldoorlogen draaide het uiteindelijk om grondstoffen en markten, om economische en politieke macht. Beide malen was het resultaat van de strijd dat er in Europa geen echte winnaars waren. De echte winnaars zaten aan de andere kant van de Oceaan. De Verenigde Staten van Noord-Amerika kwamen betrekkelijk ongeschonden uit de strijd. Daar stonden de fabrieken nog overeind en kon de productie direct opgevoerd worden, ook voor de Europese markt.
Afzonderlijk konden de Europese landen de economische macht van de VS niet weerstaan. In plaats van elkaar op leven en dood te bestrijden moesten de handen ineen worden geslagen. Anders restte slechts een klein bijrolletje op het wereldtoneel. Dat begreep ook de elite in de verschillende landen.

Van droom naar nachtmerrie
Het begon met het Europa van de Zes: Duitsland, Frankrijk, Italië, België, Nederland en Luxemburg. Zij richtten in 1951 de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal op. Deze voor de industrie vitale grondstoffen kwamen onder gemeenschappelijk beheer van een ‘Hoge Autoriteit’. In 1957 volgde de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom). Het Europa van de Zes werd in 1973 uitgebreid met Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken. Een decennium volgden Spanje, Portugal en Griekenland en in 1995 Finland, Oostenrijk en Zweden. Na de val van de muur kwamen daar verschillende Oost-Europese landen bij. De Europese Unie - zoals het samenwerkingsverband sinds het verdrag van Maastricht in 1992 heet - telt nu 27 landen.

De naoorlogse periode heeft Europa veel goeds gebracht. Het continent bleef lange tijd gevrijwaard van oorlogen. (Die werden, veelal met Europese steun, elders gevoerd.) Economisch ging het Europa ook redelijk voor de wind. Ook al ging dat ten koste van de bewoners van andere continenten, waar de goedkope grondstoffen voor de Europese industrie en de veehouderij vandaan werden gehaald, en van het milieu dat onaanvaardbaar werd belast.
Europa was populair bij haar inwoners. Vooral de progressieve krachten schaarden zich achter het Europese ideaal. Dat begon in de loop van de jaren tachtig te veranderen. Met de opkomst van het neoliberalisme en de omhelzing daarvan door Europa verloor Europa haar onschuld. Ook dit Europa werd geschaakt. De nieuwe Zeus verscheen in de vorm van grote multinationale ondernemingen die haar voor hun belangen misbruikte. De kinderen die uit dit misbruik voortkwamen luisterden naar namen als ‘de onbelemmerde marktwerking’, ‘privatisering’, ‘militarisering’ en ‘Europese Grondwet’. Voor de bevolking veranderde Europa langzaam van een droom in een nachtmerrie.

De Europese samenwerking was vooral gericht op de vorming van één Europese markt. Daarbij ging het in eerste instantie niet om de ‘onbelemmerde marktwerking’ die later in zwang zou komen. Integendeel. De dominante economische theorie in de eerste dertig jaar na de oorlog hechtte veel waarde aan de rol van de staat in het economische proces. De economieën van de West-Europese landen kenden een omvangrijke staatssector en er werd veel aandacht besteed aan planning en sturing van het economische proces. In Nederland werd in die tijd bijvoorbeeld het Centraal Plan Bureau opgericht. Men ging er van uit dat door middel van planning en sturing de economie crisisvrij zou kunnen blijven. Bij een dreigende terugloop in het economische tij moest de overheid de vraag stimuleren door openbare werken en het op peil houden van de koopkracht van de minima door sociale uitkeringen. Zo zou er voortdurende economische vooruitgang zijn.
Die droom werd wreed verstoord met de economische recessie in de jaren zeventig. Als reactie kwam het neoliberalisme op. Nu was nog maar een ding belangrijk: de bedrijfswinsten moesten weer stijgen. Meer winst zou tot meer werk leiden. De werking van de vrije markt zou alle problemen oplossen. Het doorvoeren van de vrije marktwerking en de privatisering en liberalisering die daarvoor noodzakelijk zijn, werd het hoofddoel van de Europese politiek. De afbraak van de verzorgingsstaat werd ingezet.

Van aanvaarding naar verzet
Als Europese burgers moesten we de rekening betalen. Lonen werden bevroren en uitkeringen verlaagd. Het stelsel van sociale zekerheid aangetast. Overal werd marktwerking ingevoerd, met als gevolg dat de voorzieningen duurder en slechter werden. De rijken werden rijker en de armen werden armer. En Europa, de Europese Unie, speelde in dat alles een actieve rol.
De mythische prinses Europa kon niets anders doen dan in haar lot berusten. Ze bleef in Kreta en trouwde later met koning Asterion, die haar kinderen adopteerde. Voor ons Europa ligt dit anders. Wij kunnen als burgers zelf in beweging komen voor een ander Europa. Voor een democratisch Europa. Voor een Europa waar het niet draait om de winst maar om de mensen en het milieu. We deden dat in 1997 bij de top in Amsterdam toen we massaal demonstreerden. We deden dat ook op 1 juni 2005 toen we massaal tegen de Europese Grondwet stemden. We zullen dat weer moeten doen om te voorkomen dat die Grondwet in een wat ander jasje alsnog wordt doorgevoerd. We zullen er voor moeten zorgen dat over die nieuwe versie van de Grondwet weer een referendum wordt georganiseerd. Of het nu wel of niet Grondwet wordt genoemd. De bevolking zelf zal zich uit moeten spreken over de vraag of ze dit steunt of niet. En we zullen moeten nadenken en discussiëren over het Europa dat we wel willen. Over de vraag hoe een sociaal, groen, solidair en democratisch Europa er uit moet zien. Europa is nu genoeg geschaakt. Het is tijd om haar terug te brengen. Deze krant wil daar een podium voor zijn.

Willem Bos