Op 19 november organiseerde de cliëntenraad WWB in Hengelo een discussiemiddag over reïntegratie, waar ik als ervaringsdeskundige was uitgenodigd om een praatje te houden. Omdat ik niet zo’n goede openbare spreker ben had ik mijn verhaal op papier gezet, zodat jullie het hieronder kunnen lezen.
De andere inleiders waren een medewerker van Sociale Zaken van de gemeente Hengelo en een Onafhankelijk Arbeidsadviseur. Deelnemers aan de discussie waren reïntegratieconsulenten, klantmanagers en bijstandsgerechtigden. De laatsten werd gezegd dat hun uitlatingen tijdens de discussie geen gevolgen zouden hebben voor hun uitkering.
Ik kreeg de indruk dat de discussie heel goed was voor de klantmanagers en consulenten, die eens konden horen hoe de cliënten de trajecten ervaarden, zonder dat hen met de dreiging van strafkortingen de mond werd gesnoerd.
Schrijnende verhalen van mensen die eindeloos werden rondgepompt van het ene traject naar het andere, mensen die heel zinvol vrijwilligerswerk moesten beëindigen om aan de grootste flauwekultrajecten mee te doen, een politiek vluchteling die in het land van herkomst hoogleraar was geweest en nu met een handvol kaartjes van reïntegratieburo’s kon zwaaien met de opmerking dat ze hem geen van allen hadden kunnen helpen.
Ook al werden er geen pasklare oplossingen aangedragen, was de discussie en vooral de uitwisseling van ervaringen heel zinvol.

Hieronder mijn praatje.

Reïntegratie

Ik ben Sander, uit Amsterdam, langdurig werkloos geweest en inmiddels spreekuurmedewerker bij de bijstandsbond. Bij de Bijstandsbond hebben we twee keer per week inloopspreekuur, waar mensen praktisch en juridisch advies kunnen krijgen.

In Amsterdam begon de ellende een jaar of acht geleden met de Megabanenmarkt, door uitkeringsgerechtigden ook wel de Megabananenmarkt genoemd. Een grote opruimoperatie, waarvoor alle uitkeringstrekkers werden opgeroepen en waar we werden bemiddeld richting werk, scholing of begeleiding.
Er was wat gesjoemel met de aanbesteding van de organisatie van dit mega-event, in een grote loods in het Westelijk havengebied. De lokale politici die over de toewijzing gingen bleken na hun carrière plotseling allemaal een lucratief baantje te hebben bij hetzelfde organisatie- en adviesburo. Maar dit terzijde.
De Amsterdamse sociale dienst zou zijn verworden tot een uitkeringsfabriek, de stad had in vergelijking met andere gemeentes een buitenproportioneel aantal werklozen. Daarbij was de oude Algemene Bijstandswet, de ABW, vervangen door de Wet Werk en Bijstand, de WWB. Volgens die nieuwe wet ligt er een grotere verantwoordelijkheid bij de burgers om aan het werk te komen en te blijven. Ook wordt het begrip 'passende arbeid' losgelaten - alle 'algemeen geaccepteerde arbeid' werd als 'passend' beschouwd. Kennelijk als knieval voor de christelijke partijen werd in de praktijk alleen een uitzondering gemaakt voor prostitutie, hoewel er in Nederland zelfs sociale dienst-ambtenaren zijn die ook daar niet altijd moeilijk over doen (een vrouw die uit haar beroep wilde stappen en een uitkering aanvroeg kreeg ooit van zo'n ambtenaar te horen dat ze er toch nog best goed uitzag en nog wel een paar jaartjes voortkon inplaats van dat ze haar hand ophield - dat was nou net niet hoe de wet geïnterpreteerd moet worden!).
Daarbij is de nieuwe wet zo ingericht, dat de gemeenten verantwoordelijk zijn voor de uitvoering en veel geld kunnen besparen door zoveel mogelijk mensen uit de bijstand te werken. Welke methodes daarbij allemaal zijn toegestaan is tot op heden nog onderwerp van allerlei juridische procedures. Handicap daarbij is wel dat mensen bereid moeten zijn om die procedures aan te gaan, waarbij hun inkomen, dus: hun levensonderhoud, op het spel komt te staan. In de praktijk zie je dus dat mensen veel meer slikken dan eventueel wettelijk toegestaan is, omdat ze hun bestaanszekerheid niet kunnen riskeren.

Ik ben zelf als schoolverlater in 1981 in de Bijstand gerold, in de tijd van een grote economische crisis. Daarna ben ik daarin blijven hangen door een combinatie van factoren en heb me ontwikkeld tot beroepswerkloze. We werden destijds al een verloren generatie genoemd - omdat we nooit arbeidsdiscipline opdeden waren we niet meer interessant voor werkgevers. Desondanks hebben veel van mijn generatiegenoten toch weer werk gevonden, in het onderwijs, de zorg, als zelfstandig ondernemer of in het sociaal-cultureel werk via gesubsidieerde banen.
De Bijstand was en is geen vetpot - je kunt er in principe wel van leven maar het is toch te weinig om er ook een volwaardig sociaal leven op na te houden. Er wordt ook op je neergekeken, je bent immers een profiteur die geen constructieve bijdrage levert aan de samenleving. Bij veel betaald werk kun je ook vraagtekens zetten als het gaat om zo'n constructieve bijdrage, maar dat is weer een hele discussie op zich.

Ik heb me open opgesteld toen ik werd opgeroepen voor de Megabanenmarkt. Toen me werd gevraagd of ik in staat was om te werken heb ik naar eer en geweten geantwoord dat ik dat niet wist. Ik had immers nog nooit gewerkt. Bij de medische keuring waar ik vervolgens naar toe werd gestuurd heb ik ook niets overdreven. Als ik lieg moet ik er namelijk zelf ook een beetje in geloven, dus als ik mijn depressieve klachten zou overdrijven, lul ik mezelf in een depressie. En dat had ik er niet voor over. Ook meldde ik mijn hernia, om duidelijk te maken dat ze me bijvoorbeeld niet bij een verhuisbedrijf in moesten schakelen.
Ik ben maar zelden zo afgeblaft en ronduit onbeschoft behandeld als toen door die keuringsarts, die voornamelijk een tirade hield over het nieuwste regeringsstandpunt over arbeidsdiscipline en eigen verantwoordelijkheid en die al mijn klachten afdeed als een 'eigen keuze'.
Desondanks verklaarde hij me in een zeer summier rapportje voor vijftig procent arbeidsgeschikt.
Daarna begon een lange tocht door de reïntegratie-sector. Het eerste jaar stond ik op een wachtlijst van een bedrijf wat uiteindelijk failliet ging. Daarna kreeg ik een cursus bij een commercieel reïntegratiebedrijf. Mijn medecursisten waren onder andere alleenstaande moeders met vijf kinderen. Als hen gevraagd werd wat hun hobby’s waren zeiden ze: “Ik heb geen hobby’s, want daar heb ik geen tijd voor”. Als je in de pauze met hen sprak bleken ze wel apetrots te zijn op hun kinderen en daar al hun tijd en energie in te steken. Ik heb nooit begrepen waarom deze vrouwen rijp gemaakt moesten worden voor de arbeidsmarkt, inplaats van dat hen hulp werd geboden om hun kinderen op te voeden tot volwaardige burgers (voor zover die hulp nodig was, ik vertrouwde hen).
Kavels van werklozen werden inmiddels versjacherd aan de goedkoopste commerciële reïntegratieburo's. Klachten van de bijstandsgerechtigden werden afgedaan met verhalen als: die mensen hebben psychische klachten en zitten in een slachtofferrol, daar moet je niet naar luisteren. Mijn advies: als ze je laten kiezen, kies dan nooit voor een cursus administratie, want dat is meestal het afvalputje. En neem de bedrijfsfilosofie die op je wordt losgelaten met een flinke korrel zout, dat zijn meestal gerecyclede managementfilosofietjes waar die bedrijven geld uit proberen te slaan.
Ondertussen lijkt de gouden tijd van de commerciële reïntegratie alweer voorbij te zijn en worden de kavels vaak toegeschoven naar de lokale instantie die ook de Wet Sociale Werkvoorziening (de WSW) uitvoert. Dat betekent niet per sé een verbetering.
Deze omschakeling betekende ook kaalslag bij de commerciële reïntegratiesector. Zo had ik als spreekuurmedewerker al eens een vrouw aan de telefoon die vanuit de WW in de bijstand terechtkwam en nu moest reïntegreren. Ze moest naar een cursus. Maar haar laatste werk was nu juist bij een reïntegratiebedrijf geweest en ze had diezelfde cursus in het verleden zelf gegeven!
Een onbedoeld bijeffect van de nieuwe WWB blijkt te zijn dat het voor de gemeentes niet echt uitmaakt hoe mensen uit de bijstand verdwijnen. Dat kan ook gebeuren door hen naar andere regelingen door te laten stromen, die wel rechtstreeks door het rijk betaald worden, zoals de Wajong of de WSW. Dat kost de samenleving per saldo meer, maar levert de gemeenten geld op. Dat is iets wat door economen een 'perverse prikkel' wordt genoemd. Er ontstaat vervolgens discussie over het volstromen van de Wajong, terwijl die mensen in feite al hun levenlang voor de Wajong in aanmerking kwamen. Je zou dan ook een discussie moeten voeren over de manier waarop arbeid vandaag de dag georganiseerd wordt. Als je nu een loodgieter naar je kapotte geiser laat kijken dan heeft hij vaak een laptop bij zich en hij is alweer weg nog voor je hem een kop koffie hebt kunnen aanbieden. Er zijn gewoon veel mensen die niet op zo'n manier en in zo'n tempo kunnen werken.
De manier waarop gemeenten bijstandsgerechtigden in de WSW dumpen is nog veel discutabeler. De WSW is expliciet een vrijwillige regeling. Voor mensen die het jargon van de WWB kennen: het is dus geen 'voorliggende voorziening'! Desondanks worden mensen vanuit de bijstand de WSW in gewerkt, omdat dit voor de gemeentes geld oplevert. Er zijn al verhalen over wachtlijsten voor WSW-plaatsen waarop mensen die vanuit de bijstand komen voorrang krijgen. En in Amsterdam bestaat een traject 'WSW ja/nee', waarin uitgezocht zou worden of mensen voor de WSW in aanmerking komen en hen zonodig tot een aanvraag te 'stimuleren'. Die stimulering bestaat dan uit volslagen uit de lucht gegrepen dreigementen met strafkortingen, die totaal onwettig zijn.
Ook bestaat er een groep mensen die simpelweg niet in staat is om onder een baas te werken en die zich ook niet laten keuren door artsen. Zonder uitkering beperken die hun uitgaven tot een minimum en leven van de hand in de tand. Het meest zorgwekkende vind ik, dat die mensen dan ook rondlopen zonder ziektekostenverzekering. De stap naar kleine criminaliteit is klein, ze lopen tegen de lamp, hun strafblad loopt op en uiteindelijk mogen ze de gevangenis in. Daarbij kan men zich wederom afvragen wat de maatschappelijke schade daarvan is: hoeveel kost het om mensen gevangen te houden en komen ze er daarna beter weer uit?
In Amsterdam leek de aanpak er vaak op, dat een klantmanager een grote bak met werklozen had en die bak dan maar eens een tijdje lang flink schudde om te zien wie eruit zouden vallen en wie erin bleef zitten. Bij de bijstandsbond levert dat dan een wachtkamer vol huilende en hyperventilerende mensen op, die niet meer weten hoe ze het hebben en welke kant ze op moeten.
De nieuwste ontwikkeling is echter een grootschalige bezuinigingsronde op de reïntegratie als geheel. Dat is evenmin iets om al te enthousiast over te worden. Veel mensen die langdurig in de bijstand zitten zijn totaal niet meer interessant voor werkgevers - die zetten je pas aan het werk als ze geld toe krijgen. Tegelijkertijd raken veel mensen in de bijstand ook in een sociaal isolement. Ik heb zelf mogen zien hoe mensen in reïntegratietrajecten volstrekt gekoeionneerd werden door overduidelijk malafide commerciële bedrijven, maar desondanks dankbaar waren voor de aandacht die ze kregen. Want: thuis komen de muren op je af.
Terwijl het arbeidsethos hoogtij vierde en de arbeid als remedie tegen alle kwalen werd beschouwd, terwijl jarenlang werd verkondigd dat we 'niemand op mogen geven', wordt nu weer de tering naar de nering gezet en komen we weer terug bij het 'granieten bestand' waarvan het bestaan om politieke redenen jarenlang werd ontkend.
Nadat we elkaar jarenlang het leven hebben zuurgemaakt met reïntegratie en sociale activering, komen we elkaar zodadelijk weer tegen bij het stempellokaal.

Mijn stelling is:
Het voornaamste effect van de WWB is, dat het leger van werkende armen in Nederland blijft groeien. Ga terug naar de kern van de ABW zoals deze door Marga Klompé bedoeld is, als een loskoppeling van de factoren arbeid en inkomen en zorg voor voldoende sociale dienstverlening en activering op vrijwillige basis. Kortom: de dwang moet eraf!

Sander