Loopgravengevechten bij de privatisering

De privatisering van overheidstaken als laatste stap in de afbraak van de klassieke 'welvaartsstaat' lijkt niet meer te stuiten. Vooralsnog is de chaos echter compleet en vechten publieke en private uitvoeringsorganisaties en verzekeringsconcerns om de vetste brokken die de meeste winst opleveren. De vakbonden lijken geen greep te hebben op de ontwikkelingen. Ondertussen werken wetenschappers aan de verdere ontwikkeling van de 'culturele ekonomie' waarbij de oorzaken van armoede worden gezocht in het normen en waardenpatroon en het gedrag van de mensen die arm zijn. De private 'integratiebedrijven' moeten de opvattingen en gedragingen van de mensen die in armoede leven gaan sturen.

Het gaat bij de privatisering van overheidstaken in de oude welvaartstaat niet alleen om privatisering van de sociale zekerheid of de arbeidsbemiddeling. Ook allerlei vormen van hulpverlening en welzijns-en buurthuiswerk worden geprivatiseerd. Welzijnsinstellingen worden steeds meer geprivatiseerde instituten, die het 'produkt' welzijn op de markt verkopen. Dit geldt ook voor instituten van sociaal raadslieden, psycho-sociale hulpverlening e.d. In het marktgerichte welzijnsbeleid koopt de overheid sociale programma's van dergelijke instituten. Daarbij ontstaan er samenwerkingsverbanden met het bedrijfsleven, waarbij volgens de nieuwste marketings en reclametechnieken projekten worden opgezet, zoals het projekt 'mooi zo, goed zo. Heb hart voor de stad Amsterdam'. In vele steden draaien dergelijke projekten. 'Het gaat om het kweken van een 'wij-gevoel', zegt een ondernemer in een boekje over het projekt, 'niet alleen in het bedrijf, maar ook tussen het bedrijf en de lokale gemeenschap, waar het bedrijf gevestigd is'. 'Ideeele' instellingen kunnen een aanvraag doen bij het projekt, bijvoorbeeld voor een kantoorinvenatris of een bankje in het park voor bejaarden in de buurt. Of meer politiek getinte milieu en belangenbehartigings organisaties, die wat minder uitgaan van een 'wij gevoel' met ondernemingen en overheid ook voor subsidie in aanmerking komen blijft onduidelijk.

Ook andere verworvenheden van de oude welvaartsstaat worden geprivatiseerd, bijvoorbeeld de schuldhulpverlening. Planpraktijk is een bedrijf, dat de schuldhulpverlening 'rendabel' heeft gemaakt. Jet Kremers, voorzitster van de CDA-vrouwen, was tot voor kort direkteur. Het bedrijf heeft nu een omzet van 7,5 miljoen gulden en 120 werknemers. Eerst wordt bijvoorbeeld onderhandeld met de schuldeisers, over afbetaling van een gedeelte van de schuld. Daarna moet de client nog een tijdje een maandelijks bedrag betalen aan Planpraktijk voor de 'hulpverlening'.

arbeidsbemiddeling

Ook in de arbeidsbemiddeling slaat de privatisering toe.

Uiterlijk op 1 januari 2001 moeten alle arbeidsburea's, sociale diensten en uitvoeringsinstellingen opgegaan zijn in een 'front-office' in ongeveer 219 centra's voor werk en inkomen. Wat de arbeidsbemiddeling betreft is het einde van de 'gedwongen winkelnering' in zicht. De uitkeringsinstanties zijn volgend jaar nog verplicht de begeleiding van hun bijstandsgerechtigden, ww-er sen wao-ers in te kopen bij de arbeidsburea's. Vanaf 2001 mogen de uitkeerders kiezen tussen de publieke arbeidsbureau's en commerciele uitzendbureau's. Commerciele uitzendburea's moeten ook bij de centra voor werk en inkomen betrokken worden. Men moet elkaar beconcurreren.

De uitgaven voor arbeidsbemiddeling uit de publieke middelen wordt verminderd. De arbeidsbureau's krijgen dit jaar in plaats van 1 miljard nog maar 500 miljoen en daarnaast een prestatiebudget van 500 miljoen, waarbij ze afgerekend worden op het aantal geslaagde bemiddelingen. Dit geld zal in de toekomst ook gebruikt worden om uitzendbureau's in te schakelen.

Verder zijn er nu al verschillende gemeenten, die de uitvoering van de Bijstandswet uitbesteden aan partikuliere bedrijven, zoals accountantsburo's.

En vorige week stond in de krant, dat werkgevers de WAO massaal partikulier gaan verzekeren. Werkgevers, werknemers en overheid onderhandelen intussen over een volledige privatisering van de uitvoering van de werknemersverzekeringen.

Integratiebedrijven

Commerciele 'reintegratiebedrijven' schieten als paddestoelen uit de grond. Zij werken met een team van deskundigen, dat financieel belang heeft bij het zo snel mogelijk aan het werk krijgen van arbeidskrachten. Veel werknemers hebben rug- en nekklachten, maar ook psychische problemen, zoals stress en burn-out. Een team van zo'n reintegratiecentrum, bestaande uit psychologen, fysiotherapeuten, orthopedisch chirurgen, en ergo therapeuten pakt de problemen aan. De desbetreffende bedrijven juichen over de resultaten. Velen, die anders in de WAO zouden zijn beland, kunnen weer aan het werk. Het lijkt een beetje op topsportbegeleiding. Er ontstaat daarbij een gesloten circuit van hulpverleners en bedrijfsartsen, die tegelijkertijd voor commerciele verzekeraars en werkgevers werken. Een voorbeeld is het reintegratiebedrijf AFP-groep, dat eigendom is van Arboned, en de verzekeraars OHRA en Nuts. Van een onafhankelijke beoordeling is bij deze hulpverleners geen sprake meer. Zoals gezegd, ze hebben er financieel belang bij, de werknemers zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen.

Op deze wijze proberen werkgevers hun belangen veilig te stellen. Zij hebben er belang bij, de kosten van ziek personeel zo laag mogelijk te houden. En de verzekeraars die met die werkgevers verzekeringen hebben afgesloten proberen het aantal uitkeringen voor ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid zo laag mogelijk te houden, zodat de WAO-premies laag blijven en zij kunnen concurreren met andere verzekeraars.

regie

Zoals uit het artikel over de organisatie van de arbeidsbemiddeling al blijkt, zijn er zeer veel organisaties die zich hiermee bezig houden. In de overgangsfase naar verdere privatisering zijn er in veel plaatsen grote tegenstellingen tussen Arbeidsvoorziening, Uvi's, Sociale Diensten en gemeenten, die tot loopgravengevechten leiden over hoe de ontwikkelingen moeten gaan. Op de rol van de vakbeweging kom ik straks terug. Deze loopgravengevechten hebben nauwelijks of eigenlijk helemaal geen betrekking op de vraag: wel of niet privatiseren. Al die organisaties willen privatiseren. De loopgravengevechten hebben betrekking op de vraag, in hoeverre uitvoeringsinstellingen van de sociale zekerheid, arbeidsbemiddelings instanties, gemeenten, sociale diensten, en vele andere aan partikuliere verzekeraars gelieerde bureau's in de nabije toekomst een sterke uitgangspositie (misschien zelfs monopoliepositie) op de markt kunnen verwerven.

Een jaar geleden steggelden de arbeidsbureau's en de uitvoeringsinstellingen al over een onderlinge taakverdeling. Na veel touwtrekken is afgesproken dat in de C.W.I's een tweede selectiegesprek door de consulenten van de arbeidsvoorziening wordt gedaan. Die adviseren ook wat voor scholing of training iemand krijgt. Vervolgens doet het Arbeidsbureau zelf de bemiddeling. De Sociale Diensten en het GAK wilden zelf gaan bemiddelen, maar dat mocht niet. Uiteindelijk is afgesproken: het Arbeidsbureau bepaalt welk soort begeleiding de werkzoekende krijgt, maar de Sociale Dienst of de bedrijfsver- eniging bepaalt wie daadwerkelijk geholpen wordt. Volgens mij is de competentiestrijd tussen de verschillende organisaties hiermee nog lang niet uitgewoed en is de taakverdeling allerminst duidelijk. In het regeerakkoord zijn alweer nieuwe afspraken gemaakt over een verdere privatisering van de tweede gesprekken door arbeidsvoorziening.

Een ander voorbeeld. Hoge gemeenteambtenaren in Amsterdam discussieerden enige tijd gelden over een experiment in Amsterdam Zuid-Oost, zonder dat de politiek erbij betrokken is, over een soort geprivatiseerd reintegratiebedrijf voor langdurig werklozen, waarbij ook de uitkering vai dit bedrijf betaald zou worden. Maar niet alles liep op rolletjes. In de wandelgangen wordt gesproken over 'de nacht van Schiller' waarbij de direkteuren van Sociale Dienst, NV Werk, Maatwerk en Arbeidsbureau elkaar de tent uitvochten. Sindsdien ligt het projekt stil. Door sommige partijen aan de onderhandelingstafel (waar dus de politiek niet bijzit) worden nu nieuwe plannen gesmeed. Het lijkt erop, dat het langs elkaar heen werken van instanties door de privatiseringsgolf alleen maar wordt versterkt, omdat men posities gaat innemen die het mogelijk maken dat men elkaar straks op de markt op leven en dood kan beconcurreren. Het 'wij-gevoel' van het projekt 'mooi zo goed zo' is hier ver te zoeken.

illusie

De politici die bestuursfuncties innemen hebben de illusie, dat bij de privatisering de overheid de regie kan houden over welk beleid wordt geformuleerd en hoe dat beleid wordt uitgevoerd. Dit uitgangspunt was ook de voorwaarde waaronder de vakbeweging akkoord ging met de privatisering van de werknemersverzekeringen. Uit het bovenstaande blijkt al, dat bij privatisering het behoud van die regiefunctie een illusie is. 'Marktpartijen", dwz partikuliere adviesbureau's en andere belanghebbenden onderhandelen over de verdeling van de overheidsgelden en over de wijze waarop het beleid geformuleerd wordt. (De doelstellingen ervan). Bestuurders waren eerst afhankelijk van een ambtenarenapparaat, nu worden ze afhankelijk van de 'marktpartijen'. De overheid komt bij de uitvoering meer op afstand te staan, waarbij alleen het kostencriterium geldt. Wie het goedkoopste is, krijgt het geld van de overheid. Wat er vervolgens bij de uitvoering in de spreekkamers gebeurt met de client en hoe de doelstellingen van de overheid worden verwezenlijkt is oncontroleerbaar. Werknemers van arbeidsbureau's spreken in de huidige situatie over een 'windstilte'. Achter de schermen nemen grote overheidsinstanties of partikuliere verzekeraars posities in, en wordt er achter de schermen hard onderhandeld, waarbij tegelijkertijd iedereen zich afvraagt: wat gaat de nieuwe minister van sociale zaken doen?

De rol van de vakbeweging

De vakbeweging lijkt nauwelijks nog invloed te hebben op bovengeschetste ontwikkelingen. Symptomatisch voor de machteloosheid van de vakbonden en de stuurloosheid van hun beleid is de gang van zaken rond het akkoord in de Stichting van de Arbeid (STAR).

Lodewijk de Waal riep dit voorjaar 'stop de privatisering'. Maar op 19 juni sloten vakbonden en werkgevers in de STAR een akkoord over verdere privatisering van de werknemers verzekeringen. Er zou vrij snel geprivatiseerd moeten worden, op termijn van enkele jaren. Daarbij valt de claimbeoordeling (de bepaling van het recht op een uitkering) buiten de commerciële uitvoeringsorganisatie. Dit wordt echter wel ondergebracht in een juridisch gescheiden deel van dezelfde uitvoeringsorganisatie, met zeggenschap van werknemers, werkgevers en overheid. In september bleek echter, dat de vakbeweging nu weer tegen een al te snelle privatisering is (men denkt aan de langere termijn van een jaar of acht) en dat de claimbeoordeling ondergebracht moet worden bij het publieke deel van de op te richten Centra;s voor Werk en inkomen.

En tenslotte: ook van de vakbeweging kun je een private onderneming met winstoogmerk maken. DAS-rechtsbijstand verzekeringen heeft een groot hoofdkantoor in Zuid-Oost (omzet vele honderden miljoenen per jaar, met een duizendtal werknemers). Bij DAS kun je net als bij de FNV terecht voor juridische hulp bij een conflikt met de werkgever of de uitkeringsinstantie. Maar ook bij een konflikt met de huisbaas of de leverancier van een gebruiksgoed. Kom daar bij de vakbeweging eens om. Als je de vakbeweging ziet als een verzekerings- en dienstverleningsinstituut als alle andere kun je beter een verzekering nemen bij DAS.

kapitalisme

Steeds meer verdwijnt bij al die loopgravengevechten uit beeld, dat het kapitalisme nog steeds een systeem is, waarbij de ene mens de andere hier of elders uitbuit, en dat werknemers zich op basis van onderlinge solidariteit in een vakbond moeten verenigingen om deze uitbuiting te bestrijden. Zodat ze de werkgevers door middel van collectieve acties en onderhandelingen onder druk kunnen zetten. Maar nee, Het gaat om het 'wij gevoel' tussen de onderneming en de lokale gemeenschap waar zij deel van uitmaakt. En als er wat meningsverschillen mochten zijn, dan beperk je je tot individuele juridische procedures. Maar ach, dit is ouderwetse retoriek uit de jaren zeventig die ik maar niet los kan laten.

In discussies merk ik, dat het moeilijk is uit te leggen wat er nou allemaal op tegen is, die privatiseringsgolf. Als je zegt, dat Jet Kremer eigenlijk een hyena is, die geld verdient aan mensen in een zwakke positie met veel moeilijkheden en die in grote armoede leven, en dat dit lijkt op de negentiende eeuwse krottenkoningen in de achterbuurten van de grote steden, of de gedongen winkelnering in de veenderijen krijg je als antwoord: 'maar als Kremers een akkoord sluit met de schuldeisers dat slechts 50% van de schulden betaald hoeft te worden, en ze laat de schuldenaar 70% van de schulden betalden, dan is die schuldenaar toch uit de brand? Ze doen het veel efficienter en beter dan al die overheidsinsaties. En bovendien: een advokaat van de sociale advokatuur verdient toch ook aan mensen die in armoede leven en die meoilijkheden hebben? Zo zijn er nog veel meer hulpverleners die op die manier werken. Wat is het verschil met Jet Kremers?

Het STIB in Amsterdam, een schuldhulpverleningsbureau dat oorspronkelijk is opgezet door Hulp voor Onbeheuisden (HVO) zet sommige mensen jarenlang op 50 gulden in de week. Ze krijgen een pasje, enzovoort.

ideologie

Uitleggen wat er verkeerd is aan de privatisering is zo moeilijk denk ik, omdat het is gebaseerd op een geraffineerd uitgewerkte, maar keiharde ideologie, die verpakt wordt in mooie slogans als 'maatschappelijk verantwoord ondernemen' en de redenering, dat het in het belang is van alle mensen. De ideologen van de privatisering krijgen vanuit de wetenschap de analyses op een presenteerblaadje opgediend. In het voetspoor van Fukuyama doet de 'culturele ekonomie' opgang. Er bestaat een sterke wisselwerking tussen ekonomie en cultuur, de normen en waarden die mensen in een bepaalde samenleving hebben en die hun persoonlijk gedrag bepalen. Men konstateert in deze ekonomie, dat er bij ons en vooral in de derde wereld nog steeds veel armoede en werkloosheid bestaat. Bovendien is het in het ene land (bv Afrika) erger dan in West-Europa. Hiervoor zoekt men een culturele verjklaring. De welvaart is bij ons groot, en daar niet, niet omdat grote ondernemingen uit het westen een rooftocht over de werled houden, waarbij in de 'ontwikkelingslanden' de lokale, kleinschalige produktiestruktuur in de landbouw vernietigd wordt, en de mensen gedwongen worden, monocultures te produceren waarbij ze tegen afbraakprijzen grondstoffen leveren voor de multi-nationals in het westen, die er dure eindprodukten van maken in door hoge tolmuren omgeven contineten, nee, het is een kwestie van cultuurverschil en daaruit voortvloeiend individueel gedrag. Onze cultuur is nu eenmaal zo, dat er daardoor meer welvaart ontstaat en daar niet. De ideologie van het 'maatschappelijk ondernemen' gaat gepaard met het benadrukken van de noodzaak van een passend waarden en normen systeem in de onderneming, om armoede en onderdrukking te voorkomen en welvaart voor allen te produceren. Dit waarden en normen systeem moet door het 'wij-gevoel' ook gedragen worden door de gemeenschap. In de ideologie, waarin de invloed van de cultuur op de ekonomie wordt onderzocht, zoekt men de oorzaken van armoede in het normen en waarden systeem en het gedrag van de individuele arme, en niet in het systeem van de ekonomie zelf. Naadloos sluit hier de depolitisering en individualisering van het werkloosheidsprobleem en armoedeprobleem op aan, waarbij de overheid en de geprivatiseerde 'integratiebedrijven' het gedrag van de individuale werkloze of arme proberen te sturen en waarbij men probeert een andere houding en opvattingen bij te brengen. Je kunt daar vele voorbeelden van noemen.

Ik zie geen wezenlijk verschil met de manier, waarop in de negentiende eeuw tegen armoede en de armen aangekeken werd. Men beschouwde het als een gevolg van verkeerd gedrag van de arme zelf. Op deze wijze rechtvaardigde de gegoede middenklasse haar rijkdom naast de bittere armoede van anderen.

P. van der Lende zomer 1999