Opbouw van de website en centrale probleemstelling

In de huidige tijd lijken burgerrechten steeds meer onder druk te staan. In de meeste arme landen in de wereld waren die fundamentele burgerrechten vaak al een verre utopie, maar nu lijken zij ook in de westerse landen steeds verder te worden uitgehold. Daarbij gaat het in de eerste plaats om de klassieke grondrechten, zoals zeggenschap van de burger in de democratische rechtsstaat, recht op huisvrede, recht op privacy, etc. Maar het gaat ook om sociale grondrechten, zoals het recht op inkomen, een dak boven je hoofd, gezondheidszorg, onderwijs.We gaan ook in het Westen steeds meer toe naar wat Loic Wacquant de strafstaat noemt: een stelsel van strenge straffen en intensieve begeleiding van voornamelijk verarmde mensen in de samenleving, die in het gareel moeten worden gehouden op basis van een scala aan sancties die hen in hun inkomen treffen wanneer ze afwijkend gedrag vertonen tot gevangenisstraffen voor steeds meer mensen die worden opgesloten in een zich gestaag uitdijend gevangenissysteem.
Sommige schrijvers plaatsen deze ontwikkeling in het kader van wat ze de ‘neoliberale revolutie’ noemen: een politieke stroming voor de hervorming van het maatschappelijk stelsel waarbij het ging om de economie (de organisatie van de productie) en om de positie van de staat in de maatschappij. Dit politieke project ging gepaard met een ideologisch offensief, waarin de veranderingen in de positie en de rechten van de burgers werden gerechtvaardigd. Kort gezegd ging het daarbij om een steeds sterkere koppeling van individuen en gemeenschappen aan de ordenende principes van de markt en het commerciële denken middels privatiseringen van publieke diensten.
In de stortvloed van boeken over deze onderwerpen benadrukken de onderzoekers meestal een of enkele aspecten van de ontwikkelingen. Aan de ene kant worden de economische ontwikkelingen benadrukt of een kritiek daarop. Nu de economische recessie is aangebroken en wellicht zal omslaan in een depressie, besteden de media en vele onderzoekers aandacht aan kritiek op de vrije markteconomie, het pyramidespel van de gokkende kapitalisten en de economische oorzaken van de recessie. Anderzijds worden kritische analyses geproduceerd op het politieke en levenbeschouwelijke vlak: Het gaat dan om beschouwingen over het nationalisme, over dat de mensen angst wordt aangepraat over migranten, over kosmopolieten die ‘onze’ belangen en eigenheden zouden verkwanselen aan buitenlandse topmanagers van grote ondernemingen, over het integratiedebat en over de interpretatie van de economische en kredietcrisis als een cultuur, cq de graaicultuur. Wat de kritiek op het huidige overheidsbeleid betreft kan daarbij worden gedacht aan de boeken ‘Het bange Nederland’ van Jan Willem Duyvendak, Ewald Engelen en Ido de Haan en ‘De gedroomde samenleving’ van Willem Schinkel. Dit laatste boek is een felle kritiek op het integratiebeleid. 1. Het gaat mij op de website om de koppeling te onderzoeken tussen de principes die ten grondslag liggen aan het kapitalisme als productiesysteem van goederen en diensten enerzijds en de ontwikkelingen op politiek, levensbeschouwelijk vlak en in de sociale relaties tussen mensen anderzijds. Het kapitalisme wordt geanalyseerd als een sociaal subsysteem dat samen met andere subsystemen de ‘maatschappij’ vormt waarbij de vorming van een onderklasse eerder wordt bevorderd dan tegengegaan, en de daarbij ontwikkelde strafstaat.  Ik ben daarbij ook geïnteresseerd in de vraag, welke beheersingstechnieken worden toegepast bij het uitvoeren van de neoliberale revolutie door de strafstaat. Hoe worden mensen ertoe gebracht die revolutie te accepteren en hoe worden mensen daarbij gecontroleerd? In hoeverre lukt dit en wat zijn de knelpunten?  En: hoe worden de sociale relaties tussen mensen en hun opvattingen door het economische en politieke project van het neoliberalisme beïnvloed? Waar ik vooral in geïnteresseerd ben is hoe de koppeling tussen de basiswaarden van het kapitalisme zoals omheining, afbakening, toe-eigening worden gekoppeld aan andere waarden zoals solidariteit en medemenselijkheid. Op welke wijze vindt die koppeling plaats en hoe worden waarden uit verschillende sociale subsystemen bij de koppeling ondergeschikt gemaakt aan die van het kapitalistisch productiesysteem?
De huidige economische crisis toont aan, dat het neoliberalisme als politiek project mislukt is. Maar het is nog te vroeg  om aan te kunnen geven wat er met het politieke project, dat verschillende aspecten kent, gaat gebeuren. De autoritaire strafstaat is zeer wel combineerbaar met een ander economisch beleid van meer ingrijpen in de economische ontwikkelingen en een verwerping van de economische uitgangspunten van het neoliberalisme als vrije markt principe waarbij toch allerlei waarden van het kapitalisme worden gehandhaafd.
De teksten op deze website zijn een weerslag van leeservaringen met enkele boeken over de ontwikkelingen in de maatschappij van de laatste decennia. Het gaat om studies die de veranderingen in de economie en de rol van de staat beschrijven, verbonden met een kritiek op de ideologie die deze veranderingen rechtvaardigt. Mijn ervaring was, dat deze studies elkaar aanvullen en daarom heb ik enkele aspecten van wat deze schrijvers behandelen op een rijtje gezet. Dit heb ik aangevuld met empirische gegevens over de Nederlandse ontwikkelingen.  Met name enkele studies van criminologen over de ontwikkeling van het Nederlandse gevangenissysteem, de oorzaken daarvan en de effecten. Deze studies van criminologen over de Nederlandse situatie lijken veel stellingen van de eerder genoemde schrijvers te bevestigen. Ik moet echter nog veel uitzoeken. Met name de empirische basis van vele in deze tekst verkondigde stellingen kan worden verbeterd.
De vragen en mogelijke antwoorden die in dit werkstuk aan de orde komen zijn reeds door vele schrijvers en onderzoekers behandeld. Het thema van de moderniteit, de manier waarop mensen daarop reageerden en het gevaar van een controlemaatschappij waarin anonieme machten middels rationele, bureacratische structuren het leven van individuen gaan beheersen of dreigen te gaan beheersen vinden we al bij beroemde onderzoekers als Max Weber en Karl Marx. Ik heb niet de pretentie hen te kunnen overstijgen maar ik wil proberen, de oude vragen en mogelijke antwoorden van moderne en oudere onderzoekers toe te passen op de actuele ontwikkelingen. Nogmaals, het gaat mij er bij de vragen om nauwkeurig de processen te analyseren op basis waarvan waarden als solidariteit, etc. ondergeschikt worden gemaakt aan de principes die ten grondslag liggen aan het kapitalistisch productiesysteem.

Piet van der Lende